Ülke profili: Ukrayna

25 Mayıs 2014 Kapalı Yazar: admin

ulke-profili-ukrayna
Ukrayna’da ağır sanayinin bulunduğu Güney ve Doğu Ukrayna’da halkın önemli bölümü Rusça konuşuyor. Ukrayna kültürünün etkisinin zayıf olduğu bu bölgelerde Rusya yanlısı akımlar güçlü.

Ukrayna’da 2013 yılında başlayan olaylar dizisi, Doğu Avrupa’nın coğrafi açıdan en büyüğü olan bu ülkeyi, uluslararası politika gündeminin üst sıralarına yerleştirdi.

Ukrayna, kendisini çevreleyen Rusya, Macaristan, Polonya gibi bilinen bir ülke değil. Çernobil Nükleer Faciası (1986), Euro-2012 Şampiyonası ve Turuncu Devrim (2005) gibi olayların dışında, yakın zamanlara kadar dünya kamuoyunun gündemine gelmemişti.

Oysa Ukrayna, yüzölçümü itibariyle (603.628 km2), Rusya, Türkiye ver Fransa’dan sonra, Avrupa’nın dördüncü büyük ülkesi. Jeopolitik konumu nedeniyle Ukrayna, Batı ile Rusya arasında sürekli güç mücadelesine sahne oluyor. Sovyetler Birliği’nin 1991’de dağılmasıyla bağımsızlığına kavuşan 15 cumhuriyet arasında yer alan ülke, bir türlü siyasi ve ekonomik istikrara kavuşamadı.

Tarihi

Ukraynalılar, Rus ve Beyaz Ruslar (Belaruslar) ile birlikte, Doğu Slavları’nı oluşturan üç halktan biridir. Doğu Slavları, 8. yüzyılda kurulan ve Karadeniz’den Baltık Denizi’ne kadar uzanan Kiev Prensliği çatısı altında toplandılar ve Hristiyanlığın Ortodoks mezhebine girdiler.

Kiev Prensliği’nin 13. yüzyılda başlayan Moğol akınları sonucunda dağılmasından sonra, bu topraklarda yerel prenslikler kuruldu. Bunlardan Moskova Prensliği, ilerleyen yüzyıllarda güçlenerek Rusya İmparatorluğu’na dönüşecekti. Kiev Prensliği’ni Rus milliyetçileri, bir Rus devleti olarak görür. Onlara göre, Ukraynaca dili, daha sonradan köylerde ve Polonyalıların etkisiyle ortaya çıkmıştır. Ukrayna milliyetçilerine göre ise, Kiev Prensliği bir Ukrayna devletidir. Moğol saldırıları yüzünden Kiev, büyük hasar gördü ve siyasi ağırlığını yitirdi. İlerleyen yüzyıllarda Ukrayna bölgesi, önce Litvanya Devleti’nin, ardından da Polonya’nın (o zamanki adıyla Lehistan’ın) egemenliğine girdi.

Polonya egemenliği döneminde Ukraynalılar, ekonomik ve dini baskılarla karşılaştılar. Ukraynalı köylüler, Polonyalı toprak asilzadelerinin baskılarına maruz kaldı. Polonya’daki Katolik Kilisesi de Ukraynalıları Katolikliğe geçmeye zorladı. Ukraynalıların özellikle zengin kesimi Katolikliği benimsedi.

Polonya yönetimi ve Katolik Kilisesi’ne karşı 16. ve 17. yüzyılda sürekli olarak köylü ayaklanmaları meydana geldi. Bu dönemde, Ukrayna’nın bozkırlarında, Kozak veya Kazak adı verilen gruplar ortaya çıktı. (Ukrayna’daki Kozaklar ya da Kazakların bugün Kazakistan’da yaşayan Kazak Türkleri ile ilgisi yoktur.) Bugünkü Ukrayna’nın orta ve güney bölgelerindeki bozkırlarda, toprak ağalığı düzeninden kaçanların oluşturduğu savaşçı birlikleri olan Kozaklar, Polonya egemenliğine karşı patlak veren köylü isyanlarına etkin destek verdiler. Bu isyanların en büyüğü, 1648’de Kozak lideri Bogdan Hmelnitski’nin öncülüğünde gerçekleşti. İsyanın sonucunda Hmelnitski, bugünkü Ukrayna topraklarının önemli bir bölümünde Kozakların bağımsızlığını elde etti. Kozak devletinin hüküm sürdüğü bu kısa dönem, Ukraynalıların bağımsız olduğu ender dönemlerden biridir.

Polonya’ya karşı tek başına uzun süre ayakta kalamayacağını düşünen Hmelnitski, 1654 yılında, Rusya’nın himayesine girdi. Fakat Kozakların yaşadığı bölgeler daha uzun bir süre Rus Çarlığı, Polonya ve güneyde Osmanlı Devleti’nin himayesindeki Kırım Hanlığı arasında tampon bölge olarak kalmaya devam etti. Kozaklar da bu üç devletten birine karşı diğeri ile ittifak kurdular.

Rusya, 1783’te Kırım’ı ele geçirdikten sonra, Kozakların özerkliğini tamamen kaldırdı. Ukrayna’nın ortası ve doğusu Rusya’nın parçası haline geldi. Batı Ukrayna toprakları ise Polonya, ardından da Avusturya Macaristan İmparatorluğu tarafından yönetildi.

Rusya’daki 1917 Ekim Devrimi sırasında Kiev’deki milliyetçiler, Ukrayna Ulusal Cumhuriyeti’ni ilan etti. 1918’de Birinci Dünya Savaşı’ndan yenilgiyle çıkan Avusturya Macaristan İmparatorluğu dağılırken, Batı Ukrayna Ulusal Cumhuriyeti ilan edildi. Bu bağımsızlık da ancak birkaç yıl sürdü ve Batı Ukrayna bir süre sonra Polonya’nın, Orta ve Doğu Ukrayna ise Sovyetler Birliği’nin egemenliğine girdi.

Sovyetler Birliği, önce 1939’da sonra da 1944’te bugünkü Batı Ukrayna topraklarını ele geçirdi. 1954 yılında, dönemin Sovyet lideri Nikita Kruşçev, Kırım Yarımadası’nı, Sovyetler Birliği’nin cumhuriyetlerinden biri olan Rusya’dan, yine Sovyetler Birliği’nin bir diğer cumhuriyeti olan Ukrayna’ya devretti. Böylece bugünkü Ukrayna toprakları, ilk kez aynı devletin bünyesinde bir araya geldi. 1991’de Sovyetler Birliği dağılırken Ukrayna da bağımsızlığını elde etti.

Nüfus ve etnik yapı

Ukrayna’nın nüfusu, 45 milyon 600 bin civarında. Ölüm oranının doğum oranından yüksek olması ve yurtdışına göçler nedeniyle Ukrayna nüfusu, sürekli azalma eğiliminde. Ukrayna toplumunun tamamına yakını okur-yazar. Ülkede eğitim düzeyi çok yüksek.
Nüfusun büyük kısmını (yaklaşık yüzde 77’sini) etnik Ukraynalılar oluşturuyor. İkinci büyük etnik grup olan Rusların oranı, yüzde 17 civarında. Türk kökenli bir halk olan Kırım Tatarlarının sayısı ise 300 bin civarında. Kırım Tatarları’nın çoğu, Kırım Yarımadası’nda yaşıyor. Ayrıca Romanya sınırına yakın bölgelerde Moldovalılar ve Rumenler, Macaristan sınırındaki Transkarpatya bölgesinde Macarlar yaşıyor.

Etnik Ukraynalılar, 1930’lara kadar esasen köylerde yaşıyorlardı. Kent merkezlerinde Ruslar, Polonyalılar ve Yahudiler çoğunluğu oluşturmaktaydı. 1930’larda başlayan sanayileşme sonucunda, kırsal alanlardan köylere yoğun göçler yaşandı. Yine 30’lu ve 40’lı yıllarda Polonyalıların Polonya’ya gönderilmesi ve Yahudi nüfusun hem Nazilerin soykırımı hem de İsrail’e göçler sonucunda azalması üzerine yerlerine Ukraynalılar yerleşti. Günümüzde, etnik Ukraynalıların da büyük bölümü kentlerde yaşıyor.

Ukrayna’da nüfusu 1 milyondan fazla olan beş şehir, sırasıyla başkent Kiev, doğudaki Harkov, güneydeki Odessa ve doğudaki Dnepropetrovsk ile Donetsk, ‘Beş milyonerler’ şeklinde anılıyor. Nüfusu 3 milyon civarında olan başkent Kiev, ülkenin en büyük şehri. Donetsk ve Dnepropetrovsk kentleri, Ukrayna’nın sanayi merkezleri. Batı Ukrayna’daki Lvov de yine ülkenin başlıca şehirleri arasında yer alıyor.

Ukrayna’da ağır sanayinin bulunduğu Güney ve Doğu Ukrayna’da halkın önemli bölümü Rusça konuşuyor. Buralarda Ukrayna kültürünün etkisi zayıf. Ukrayna milliyetçiliğine soğuk duran bu bölgelerde, Rusya yanlısı akımlar güçlü. Nitekim Şubat 2014’te Kiev’de hükümete Batı yanlısı ve milliyetçi partilerin gelmesi, bu bölgelerde tepkiye neden oldu ve silahlı çatışmalara zemin hazırladı.

Orta ve Batı Ukrayna bölgeleri, Ukraynaca konuşulan ve Batı yanlısı akımların güçlü olduğu yerler. En batıdaki Galiçya’da, “Rusya’nın düşmanı, bizim dostumuzdur.” şeklinde özetlenecek bir anlayış hakim.

Ekonomi

Ukrayna, Avrupa’nın en bereketli topraklarının bulunduğu bir yer. 2. Dünya Savaşı’ndaki Nazi işgali sırasında Hitler, Ukrayna topraklarını vagonlara yükletip gübre olarak Almanya’ya taşıtmıştı. Avrupa’nın tahıl ambarı olarak bilinen Ukrayna’da özellikle buğday, ayçiçeği, şeker pancarı ve sebze üretimi yapılıyor. Tarımın büyük ölçüde özel işletmelerce yapılmasına karşılık, toprakların mülkiyeti devlete ait.
Ukrayna, eski Sovyet devletleri içinde en sanayileşmiş olanlarındandı. Ülkenin özellikle doğu ve güney bölgeleri, ağır sanayinin yoğunlaştığı yerlerdir. Ukrayna ekonomisinin belkemiğini oluşturan metalürji ve kimya sektörünün dışında, uçak ve diğer motorlu taşıt üretimi gelişmiştir. Avrupa piyasalarında son yıllardaki durgunluk, Ukrayna metalürji sektörünü son derece olumsuz etkilemiştir.

Ukrayna’nın ihracat ve ithalatında ilk sırada Rusya yer alıyor. İhracatta, Rusya’nın ardından Türkiye ve Mısır geliyor . İthalatta ise Rusya’nın ardından sırasıyla Çin , Almanya, Belarus ve Polonya geliyor.

Geçmişte Ukrayna ekonomisine büyük katkı sağlayan turizm sektörü, bir taraftan Ukrayna’daki siyasi kriz, diğer taraftan ülkenin turizm merkezi Kırım’ı Rusya’nın ilhak etmesi nedeniyle çöküşün eşiğin geldi. Ülkenin petrol ve doğalgazda Rusya’ya bağımlı olması ve sanayinin doğalgaza dayalı olması, Ukrayna’nın Rusya’ya bağımlı kalmasına sebebiyet veriyor. Geçmişte IMF ile imzaladığı stand-by anlaşması, Ukrayna’nın önceki yönetiminin halkın kullanımına sunulan doğalgaza sübvansiyon uygulamaktan vazgeçmemesi ve diğer bazı sert önlemler almaya yanaşmaması nedeniyle askıya alınmıştı. Yeni yönetim, Nisan 2014’te IMF ile 17 milyar dolarlık yeni bir stand-by anlaşması imzaladı.

Siyasi yapı ve yakın dönemdeki gelişmeler

Ukrayna; 24 il, iki özel statülü belediye (başkent Kiev ve Kırım’daki Sivastopol kenti) ve bir özerk cumhuriyetten (Kırım Özerk Cumhuriyeti) oluşuyordu. 16 Mart 2014’te, Kırım Özerk Cumhuriyeti ve Sivastopol kenti, uluslararası toplumun tanımadığı bir referanduma dayanarak, Rusya ile birleştiklerini açıkladılar. Rusya da Kırım’ın, kendi ülkesinin bir parçası olduğunu açıkladı. Rusya’nın Kırım’ı ilhak kararı, uluslararası toplumun çoğunluğu tarafından tanınmıyor.

Ukrayna’da yürütme organının başı, devlet başkanıdır ve beş yılda bir halk oyuyla seçilir. Ukrayna’nın bağımsızlığını elde ettiği 1991’den 1994’e kadar, devlet başkanlığı görevini Leonid Kravçuk yürüttü. 1994-2004 ise Leonid Kuçma’nın devlet başkanlığı dönemidir. Kuçma döneminde siyasal istikrar sağlansa da yolsuzluklar ve muhaliflere baskılar tepki çekti. Muhalif gazeteci Giorgi Gongadze’nin faili meçhul cinayete kurban gitmesi, Kuçma’ya karşı tepkileri şiddetlendirdi. Ukrayna’nın ambargo altındaki Irak’ın Saddam Hüseyin yönetimine askeri malzeme sattığının ortaya çıkması, Kuçma yönetiminin Batı ile ilişkisinin kopmasına neden oldu.

Turuncu Devrim ve sonrası

Kuçma’nın kamuyu desteği, 2004 devlet başkanlığı seçimleri yaklaşırken yüzde 3’lere düşmüştü. Kuçma, bu şartlarda, diğer eski Sovyet devletlerinde devlet başkanlarının yaptığı gibi anayasayı değiştirip üçüncü kez aday olmak yerine, Başbakanı Viktor Yanukoviç’in adaylığını destekledi. Rusya yanlısı doğu ve güney illerinin desteğini alan Yanukoviç’e, Rusya yönetimi açık destek veriyordu.

Batı bölgeleri ise Batı yanlısı aday Viktor Yuşçenko’yu destekliyordu. Seçimlerin ikinci turu sonunda Yanukoviç’in kazandığı açıklandı. Ama seçimlere hile karıştırıldığına ilişkin haberler, Kuçma yönetimine tepkilerle de birleşince, yüzbinlerce kişi, Kiev’in Bağımsızlık Meydanı’nda toplandı. Rusya, Yanukoviç’in başarısını tebrik ederken, Batılı ülkeler, seçim sonuçlarını tanımadıklarını açıkladılar.

Batı Ukraynalıların desteklediği ve Batılı ülkelerin de açıktan destek verdiği protestoların sonunda, seçimlerin ikinci turu tekrar düzenlendi ve bu sefer Yuşçenko’nun kazandığı açıklandı. Yuşçenko, başbakanlık makamına, ‘Turuncu Devrim’ olarak adlandırılan bu sürecin öne çıkan aktörlerinden Yuliya Timoşenko’yu getirdi.

Ukrayna’da beş yıl süren ‘turuncu iktidar’ dönemi de siyasi çalkantılara sahne oldu. Yuşçenko ile Timoşenko arasında kişisel sürtüşmeler başladı. 2004’teki anayasa değişiklikleriyle devlet başkanının yetkilerinin azaltılarak parlamentonun yetkilerinin arttırılması, parlamentodaki karışıklıkların devletin bütün kurumlarına yansımasına yol açtı. Yuşçenko’nun seçim öncesinde vaad ettiği yolsuzluklarla ve eski düzenle hesaplaşma konularında somut adım atılmaması, Yuşçenko’yu destekleyen kitlelerde hayal kırıklığına neden oldu. Siyasi istikrarsızlık ve ekonomik krizin birleşmesi, kitlelerin siyasetten soğuttu. Ocak 2010’da yapılan devlet başkanlığı seçimlerinde iktidara Viktor Yanukoviç geldi.

Yanokoviç dönemi ve anlaşmazlığın krize dönüşmesi

Yanukoviç yönetimi, beklenen ekonomik gelişmeyi gerçekleştiremedi. Eski Başbakan Timoşenko’nun Rusya ile imzaladığı doğalgaz anlaşmasında devleti zarara uğratma suçlamasıyla önce tutuklanması, ardından da 7 yıl hapis cezasına çarptırılması üzerine Yanukoviç, otoriterlikle suçlandı. Kasım 2013’te Avrupa Birliği ile ortaklık ve serbest ticaret anlaşmasını imzalamayı askıya alması, Batı yanlılarını öfkelendirdi. Düzenlenen ilk gösterilere polisin sert müdahalesi, çeşitli nedenlerden ötürü Yanukoviç yönetimine tepki duyan kesimleri sokağa döktü.

Batı yanlısı ve Ukrayna milliyetçisi grupların başlattıkları olaylar sonucunda Yanukoviç, önce Kiev’i, sonra da Ukrayna’yı terk ederek Rusya’ya gitti. Rusya, Yanukoviç’i ‘Ukrayna’nın Yasal Devlet Başkanı’ olarak tanımaya devam edeceğini açıkladı. Diğer yandan da, ülkenin doğu ve güney bölgelerinde, Kiev’deki Batı yanlısı ve milliyetçi yeni yönetimden memnun olmayan Rusya yanlısı silahlı gruplar çeşitli eylemlere girişti. Ukrayna yönetimi, bu silahlı grupların doğrudan Rusya tarafından desteklendiğini savunuyor.

Ukrayna’da 25 Mayıs 2014’te düzenlenen devlet başkanlığı seçimleri, Rus kökenliler çoğunlukla boykot ediyor. Seçimlerde Eski Başbakan Yulio Timoşenko ile işadamı Petro Poroşenko yarışıyor.

Kaynak: Al Jazeera ve ajanslar