Tarih, Coğrafya: 10 Grivin, Berat YILDIZ

16 Ağustos 2012 Kapalı Yazar: tuidnews

Paltava Savaş Alanı

Coğrafya, tarih ve banknotu birleştirdiğimiz yazı dizisinin ikincisine İvan Mazepa üzerinden devam edeceğiz. İvan Mazepa Ukrayna tarihinin Bogdan Himelnitski gibi bir başka tartışmalı figürü. Himelnitski’nin yaptığı anlaşmanın hangi sonuçlara yol açtığı konusunda epey fikir verecektir bize.

  a) Tarih

Bender Kalesi_ Uzaktan Görünümİvan Mazepa’nın hüküm sürdüğü dönemi ikiye ayırmak lazım gelir. Bela Tserkva yakınında günümüzdeki ismi Mazepintsi olan bir köyde aristokrat bir ailede doğan ve Avrupa görmüş, ilim tahsil etmiş birisi olarak Rusya kontrolündeki Sol Taraf Ukrayna’sının Hetmanlığına ulaşan entelektüel bir lider portresi ilk gözümüze çarpan. Himelnitski’nin Çarlık ile yaptığı anlaşmayı Rus Çarlığı ile özellikle Pyötr (Deli Petro) ile iyi geçinerek sürdüren ve bu yüzden de o dönemde kendisine tahsis edilen topraklardan ötürü Avrupa’nın en zengin kişilerinden biri olarak gösterilen Mazepa’nın ikinci dönemi tamamen Rus karşıtlığı içinde geçti.

Rus Çarlığının Ukrayna’yı yutma niyeti olduğunu ve Kazak sisteminin Çarlık yönetimi altında yok edilmek istendiği ayan beyan olunca Bender Kalesi İçiMazepa yönünü İsveç’e çevirdi. Çarlık Rusyası ile İsveç Krallığının uzun süren Baltık savaşlarının son noktası olarak kabul edilen 1711’deki Poltava Savaşında Ortodoks Ruslar yerine kendisine bağımsız Ukrayna devleti sözünü veren İsveç tarafında yer aldı. Taraftarlarının hepsini ikna edemese de bir kısmı ile beraber Ruslara karşı yapılan savaşta İsveç kralı Demirbaş Şarl tarafında saf tutan ama Rusya’nın artık bir imparatorluk olduğunu ilan eden savaştan sonra İsveç Kralı ile o zaman Osmanlı topraklarında bulunan Bender kalesine sığındı. Kader onu Hetmanlığının prestijli zamanlarında defalarca mücadele ettiği Osmanlı Devletine sığınmayı getirdi ve zaten yaşlı olan Mazepa aynı sene Bender’de vefat etti.

Mazepintsi Köyü Girişi Mazepa AmblemiMazepa Ukrayna’nın bağımsızlığına kadar Çarlık tarafından hain olarak lanse edildi. Ortodokslara karşı Protestan İsveç’i desteklediği için de kilise tarafından da lanetlendi. Ukrayna’nın bağımsızlığı ile beraber Mazepa’nın ilk emelinin Ukrayna’nın bağımsızlığı olduğu bu yüzden İsveç ile ittifak kurduğu dile getirilerek Ukrayna’nın tarihi şahsiyetlerinden biri olduğundan mütevellit, anısına madalyalar bastırıldı, anıtlar dikildi, şehirlerde caddelere ismi verildi. Fakat Himelnitski’nin aksine özellikle Sovyet döneminde eğitim gören bir kısım zevat, Ukrayna’daki Rus asıllılar ve Rusya yanlıları tarafından hain olarak görülmekte ve isminin caddelerden silinmesi için kampanyalar yürütülmektedir. Öte yandan Ukrain milliyetçiliğinin kültürel temelini atan Taras Şevçenko ise Himelnitski’yi suçlarken Mazepa’ya övgüde bulunur.

Mazepa ve Himelnitski’nin her ikisinin de temelde Ukrayna bağımsızlığını amaç edindikleri söylenebilir. Her ikisinin de niyeti güçlü sisteme karşı zayıfın yanında olarak güçler dengesi içinde kendi varlığını sürdürebilmek idi.

b) CoğrafyaMazepintsi Köyü Şeması

Mazepa’nın hayatında 3 önemli ayrı yer var. İlki doğduğu yer, Kiev-Odesa yolu üzerinde Bela Tserkva’nın hemen bitişiğindeki Mazepintsi köyü. Ana yoldan saptığınızda her iki tarafı ağaçlarla bezeli yolda 10 dakika ilerlediğinizde sizi Mazepa’nın hükümranlığı zamanında kullandığı sancak temel alınarak dikilen bir tabela var. Bu şekil Ukrain ve Rus sancaklarında sürekli karşımıza çıkar. Üstte haç altta da hilal ve bazen de yine altta Davud yıldızı bulunan bu sancak Hıristiyanlığın diğer dinlere galebe çaldığını ifade eder. Mazepintsi küçük bir köy ve hemen girişte bulunan alanda Kazak yerleşim yerinin bir kopyası yapılmaya çalışılmış. Kilise, Kazak Gözlem Kulesi, geleneksel bir ev yanında Mazepa anısına büyükçe bir haç da dikilmiş. Biraz ileri de Mazepa’nın heykelinin bulunduğu vişne ağalarıyla bezeli bir park var. Bütün bunların Mazepa’nın iade-i itibarına kavuştuğu bağımsızlık sonrası inşa edildiğine şüphe yok.

Mazepintsi Köyü, Parktaki Mazepa HeykeliMazepintsi’den geleneksel Ukrain kimliğinin var olduğu topraklar olan Poltova’ya geçelim. Poltova, Ukrayna’nın en sakin şehri olarak da bilinir. Merkezde şehir sakinlerinin gezinti yaptıkları parkın hemen girişinde ünlü Ukrain ozan Kotlarevski’nin müzesi var. Ukrain Edebiyatının kurucularından Kotlarevski tarihin garip cilvesidir ki, Mazepanın son nefesini verdiği Bender’i Çarlık kuvvetlerinin bir kumandanı olarak işgal etmiştir. Mazepa’nın kaderinin çizildiği Poltava savaş alanı ise şehrin biraz dışında yer alıyor. Ana yoldan tam savaş alanına dönen yolun başında büyükçe bir haç var. 5 dakika ilerleme ile ulaşılan savaş alanının bir kısmının yer aldığı Açıkhava müzesi yanında savaşa dair objelerin sergilendiği bir de müze var oracıkta. Yine Poltava Savaşı anısına daha sonra yapılan bir kilise de bütün endamıyla alanda yer alıyor. İsveç, Rusya ve Ukrayna için 3 ayrı tak yapılmış. Mazepa’nın alanda heykelinin dikilmesi kararlaştırıldığında protestolar yükselmiş idi. Ben gittiğimde Mazepa’nın heykeli orada bulunmuyor idi. Akamete uğramış olsa gerek Mazepa’nın orada heykelinin dikilme işi.Kotlarevski Müze Ev / Poltava

Son olarak daha uzağa, Mazepa’nın hayatının sonlandığı Osmanlı kalesi Bender’e geçelim. Bender şehri, Kanuni zamanında Dinyester’in hemen kenarında Mimar Sinan tarafından proje edilen ve dünyada ayakta duran en ihtişamlı Osmanlı kalelerinden biri olan kaleden alıyor ismini. Kent için Tiginyaçik ismi de kullanılıyor. O da Kıpçak Türkçesinden geçme, Tekin kelimesine referans verir. Kıpçak grupları tarafından aşılması zor olan bölgeyi ifade etmek için Tekin Geçiti olarak isimlendirilmiş. Moldova-Ukrayna sınırındaki Bender şehri üzerinde anlaşma gereği Moldova’nın da söz sahibi olması lazım gelse de kent stratejik bir noktada olmasından ötürü Rus kuvvetlerinin biraz fazla ileri gitmesi ile şu anda defacto bağımsız olan Transdinyester’dedir. Yakın zamanda çatışmaların yaşandığı bölgede, Rus askeri üssünün içinde kalan kalenin restorasyonu bir yandan devam etse de sonuç pek iç açıcı olmayacak gibi duruyor. İki kader arkadaşı Mazepa ve Şarl burada Osmanlı kalesinde tekrar mücadele planları yapsalar da yaşlı Mazepa aynı sene hayata gözlerini yumdu. İsveç kralı Şarl ise kalede yaptıkları harcamalar ve Osmanlı’nın kendisinden bir türlü kurtulamaması nedeniyle Osmanlı askerinin kendisine demirbaş lakabı takmasına maruz kalmıştır. Her bir kulesi ayrı şekilde inşa edilen kalenin içindeki karargâh günümüzde Osmanlı ve İsveç objelerinin sergilendiği bir müze şeklini almış olsa da ziyaret etmek halen sıkıntılı.

Mazepintsi Köyünde Haçİvan Mazepa’nın arkadaşı ve kaderdaşı olan Filip Orlik ise daha sonra Osmanlı İmparatorluğuna iltica etmiş ve Osmanlı gözetiminde 1742 senesine kadar ağırlıklı olarak Selanik’de yaşamını sürdürmüştür. Orlik Ukrayna’nın ilk anayasası olarak kabul gören Benderska Konstitutsiya olarak da bilinen metnin müellifidir. Yani Ukrayna’nın ilk anayasası Osmanlı topraklarında yazılmıştır. Ülkesinin bağımsız olması için ömrünün sonuna kadar çalışan Orlik sürgündeki Ukrayna Hetmanı olması hasebiyle birçok noktada Ukrain ve Türk tarihinin kesiştiği isim hüviyetini haizdir.Mazepintsi Kulesi

Himelnitski ve Mazepa’nın yöntemleri farklı olsa da gaye edindikleri Ukrayna’nın bağımsızlığı meselesi 150 yıl kadar akamete uğradı ve neredeyse yeniden şekillendirilmek zorunda kaldı. Ukrain varlığının evvela kültürel temelini atan ve kendisinden sonra gelen herkesi şu veya bu şekilde etkileyen ve 100 grivinde portresi bulunan “Ukrayna’nın evladı” Taras Şevçenko’ya bir bakış atacağız sonra da onun Kaniv’deki kabrini ziyaret edeceğiz.